Categoriearchief: Duurzaamheid

Black Friday, een zwarte dag

Als ik een nieuwe fiets of bankstel koop met 10 kilo staal erin, veroorzaak ik CO2 emissie in IJmuiden. Het heeft geen zin om daarvoor naar de industrie te wijzen. Die maakt wat wij willen hebben, en als ze dat niet zou doen zou de hel losbreken. Wij eisen onmiddellijke bezorging van alles dat wij bestellen. De winkels en distributiecentra liggen daarom vol met spullen die al gemaakt zijn voordat iemand erom vroeg. En als wij die onverhoopt niet kopen noemen we dat crisis.

Deze nietsontziende inzet op consumptie is nu geculmineerd in Black Friday. Daarmee vergroten we de CO2 emissie, de uitputting van grondstoffen en de hoeveelheid afval en plastic in de wereld. Ons consumentisme verschuift Earth Overshoot Day elk jaar naar een eerdere datum. We weten allemaal dat we niet zo door kunnen blijven groeien, maar we weten niet hoe we dat groeien kunnen stoppen.

De voortdurende toename van productie, transport, mobiliteit, communicatie en entertainment doet het effect van elke extra windmolen en elk nieuw zonnepark in korte tijd teniet. De essentie van alle klimaatakkoorden is dat we minder energie gaan gebruiken, door minder te consumeren, op alle terreinen. Maar welke politicus gaat dat propageren, en welke kiezer gaat daar dan op stemmen?

Waarom gaan we eigenlijk 100 rijden?

We gaan 100 rijden vanwege de stikstofcrisis. Vreemd genoeg wordt daarbij een ander belangrijk winstpunt niet genoemd: 25% minder CO2-uitstoot van alle elektrische en fossiele personenauto’s. Op EU-niveau is dat vergelijkbaar met de totale CO2-uitstoot van de luchtvaart. Ik hoop dat we ons massaal aan die 100 km/u gaan houden, en onze vliegschaamte inruilen voor hardrijschaamte.

De elektriciteit in Nederland wordt voor 85% opgewekt door verbranding van fossiele en hedendaagse biomassa. Verder hebben we 3% nucleair, 11% zon en wind, en 1% overig. In de EU zijn die percentages respectievelijk 55% verbranding, 25% nucleair, 15% zon en wind, en 5% overig. Ik vind het daarom misleidend om elektrische auto’s “emissievrij” te noemen. Dat zijn ze allerminst, de emissie is alleen verplaatst van een uitlaat naar een schoorsteen.

De zonnepanelen op mijn dak verlagen de CO2-emissie van onze landelijke elektriciteitsproductie. Als ik vervolgens mijn dieselauto inruil voor een elektrische auto verlaagt dat niet nog eens de landelijke CO2-emissie. De winst zit uitsluitend aan de energieproductiekant. Energieverbruikers kunnen alleen bijdragen door minder energie te verbruiken, en dat doen elektrische auto’s niet. Rustige rijders wel.

Duurzaamheid is toch geen politieke beslissing?

De nieuwe CO2-belasting zou een gat slaan in de rijksbegroting, omdat die in de praktijk nauwelijks betaald zou worden. Politiek en media lijken zich daar drukker om te maken dan om een mogelijk tegenvallende CO2-reductie. Intussen wordt formeel vastgehouden aan de duurzaamheid van biomassa, terwijl de maatschappelijke en wetenschappelijke aanwijzingen van het tegendeel zich opstapelen. Duurzaamheid is toch geen geloof, geen mening, en al helemaal geen politieke beslissing?

Doordenkend vraag ik mij af of het planten van een boom echt bijdraagt aan CO2-reductie. Als we de grond daarvoor ongemoeid laten gaat de natuur toch zelf alles overwoekeren met planten, struiken, bomen en bossen? Daar hoeft toch geen mensenhand aan te pas te komen? Sterker nog, voor het vormen van een biodiverse flora lijkt mij de mens wel het laatste wezen dat de natuur nodig heeft. Wij verbouwen voor onze energiebehoefte het liefst monoculturen zoals graan, palmoliepalmen en geselecteerde snelgroeiende houtsoorten.

Ik zou graag objectieve getallen hebben over de directe meetbare CO2-reductie van maatregelen zoals aardgasloze huizen, elektrische auto’s en E10 benzine. Over de hele keten, voor de komende 10 jaar, zonder al te optimistische aannames en politieke rekenregels. Dat moet toch de basis zijn om de dingen te doen die aantoonbaar bijdragen aan de klimaatdoelstellingen.

The dirty secret van de elektriciteitsindustrie

PFAS is ineens in het nieuws, maar er is nog een andere fluorhoudende stof die aandacht behoeft: Het broeikasgas zwavelhexafluoride, SF6. Ruim 23.000 maal zo krachtig als CO2, en extreem stabiel met een verblijftijd in de natuur van meer dan 1000 jaar. Het wordt toegepast in schakelingen van ons hoogspanningsnet, vanwege de superieure elektrische eigenschappen.

Windmolens en zonnepanelen hebben een energiedichtheid die duizenden malen lager is dan die van fossiele en nucleaire elektriciteitscentrales. Daarom zijn er duizenden windmolens en zonneparken nodig om de bestaande centrales te vervangen. Dat vergt ook veel meer schakelingen in het elektriciteitsnet, en daarmee toepassing van SF6. De hoeveelheid SF6 die daardoor in de atmosfeer lekt is in de afgelopen tien jaar alarmerend gestegen. Er zijn echter geen normen voor, en SF6 komt in het klimaatakkoord niet voor.

De BBC noemde SF6 onlangs ‘the dirty secret’ van de elektriciteitsindustrie. Dit bevestigt mijn visie dat wij allerlei energieopties duurzaam en klimaatneutraal noemen zonder te weten of dat ook werkelijk zo is. Ik vraag mij af wat hierover in de milieueffect-rapportages (MER) van windmolenparken staat. Voor (drijvende) zonneparken is een MER opmerkelijk genoeg niet eens nodig.

Planbureau voor de Leefomgeving kraakt Klimaatakkoord

Er gebeurt niet genoeg om CO2 te reduceren, aldus het PBL. Dat komt omdat het kabinet dingen doet die weinig bijdragen, en dingen nalaat die veel bijdragen. Over twee maanden gaat de kolensectie van de Hemwegcentrale dicht, maar ik begrijp werkelijk niet waarom. Die centrale staat er niet voor niks, de mensen die daar werken produceren 24/7 een zeer schaars en waardevol economisch goed: 630 megawatt continu en betrouwbaar elektrisch vermogen.

Bij sluiting moet dat kostbare elektrische vermogen ergens anders vandaan komen. Niet van kerncentrales of zon- en windparken, want die zijn schaars en worden al benut. Dus komt het uit binnenlandse en buitenlandse fossiele centrales. Met een mix van bruinkool, steenkool en aardgas zou 1 megaton CO2 bespaard worden op de jaarlijkse 5 megaton van de Hemweg. Alleen volledige vervanging van 630 megawatt door aardgascentrales zou de becijferde 2 megaton CO2 besparen. Nederland stoot jaarlijks 160 megaton CO2 uit.

Intussen worden veel goedkopere en effectievere maatregelen nagelaten, zoals verlaging van de maximumsnelheid. Bizar genoeg staat dat onderwerp ineens wel op de agenda, vanwege de stikstofcrisis. Maar uiteindelijk maakt het niet uit waarom we naar 110 km per uur gaan, als het maar gebeurt. Dat bespaart naast stikstof, fijnstof, lawaai en verkeersdoden ook 3-4 megaton CO2 per jaar. Kosteloos.

Zonnepark verovert het water?

Het consortium Zon op Water wil met drijvende zonneparken 2000 megawattpiek gaan opwekken. Een bekende krant vermeldde dat onlangs abusievelijk als 2000 megawattuur, hetgeen tot absurde uitkomsten zou leiden. Alweer werden vermogen en energie door elkaar gehaspeld, en het kostte me enige moeite om de juiste toedracht te achterhalen.

Gemiddeld leveren zonnepanelen ongeveer 10% van hun piekvermogen. Die 2000 megawattpiek op water is dus door het jaar heen 200 megawatt. Dat is goed voor ruim 1% van onze nationale elektriciteitsbehoefte, en 0,2% van ons totale energieverbruik. Daarvoor zou op land geen ruimte meer zijn, en is 2000 hectare water nodig. Dat is zoiets als het Veerse Meer. Intussen vraag ik mij af of de kikkers, vissen, algen en planten onder die drijvende zonneparken zullen sterven door gebrek aan zonlicht. In dat geval zou de ‘verovering’ van het water neerkomen op ‘plundering’.

Het is zeker niet mijn doel om duurzame energie-initiatieven kapot te rekenen. Integendeel. Rekensommen zijn daarentegen wel essentieel om de verhoudingen in beeld te krijgen. En die verhoudingen kloppen tot nu toe niet. Dus blijf ik sommen maken en daarover schrijven, want zolang de verhoudingen niet kloppen schiet het niet op met de zo noodzakelijke reductie van fossiele brandstoffen.

Pleistoceen, holoceen, anthropoceen, symbioceen?

Drie miljoen jaar geleden koelde de aarde sterk af, en begon een periode van uitzonderlijke kou die nog altijd voortduurt. IJstijden en tussenijstijden wisselen elkaar af, en de temperatuur en zeespiegel op aarde liggen aanzienlijk lager dan voorheen. In die barre omstandigheden evolueerde de mens tot homo sapiens sapiens. De meest recente ijstijd, waarin de mammoet en de neanderthaler uitstierven, eindigde 12.000 jaar geleden. Dat was het einde van het Pleistoceen, en het begin van het huidige Holoceen waarin we op weg zijn naar de volgende ijstijd.

De afgelopen 50 jaar worden soms het anthropoceen genoemd. Dat is geen paleontologische term maar een sociaal-ecologische typering, die de overweldigende invloed van de mens op aarde benadrukt. Sinds wij onszelf op de maan hebben gezet zijn we letterlijk en figuurlijk boven de aarde uitgestegen, en drukken we steeds meer een stempel op onze planeet. Dat beperkt zich niet tot energie en klimaat, maar omvat alles wat mensen ondernemen.

Glenn Albrecht bepleit een onverwijlde transitie van het ecocidale anthropoceen naar een ecocentraal symbioceen. De kern hiervan is dat wijzelf deel zijn van de natuur, en dat schade aan de natuur dus schade aan onszelf is. Zo’n transitie vergt een ander sociaal, economisch en politiek systeem dan we nu hebben. Tijdens de Dutch Design Week besteden BioArt Laboratories hier aandacht aan.

Is E10 benzine wel goed voor het milieu?

Er is heel wat voor nodig om 10% bio-ethanol aan benzine toe te voegen. We verbruiken jaarlijks in Nederland 6 miljard liter benzine. Dat vergt dus 600 miljoen liter bio-ethanol. Daarvoor moet 6 miljard kilo suiker- en zetmeelrijk gewas worden vergist, zoals suikerbieten en aardappels. Om dat te verbouwen is jaarlijks ruim 100.000 hectare akkerland nodig. Dat is 13% van het totale Nederlandse akkerbouwareaal, en vergelijkbaar met het oppervlak van al onze 21 Nationale Parken bij elkaar.

Die 100.000 hectare, en de 6 miljard kilo voedzame gewassen die daar vanaf komen, zijn dan niet meer beschikbaar voor de voedselvoorziening. Dat is niet aanvaardbaar in een wereld waarin miljoenen mensen honger lijden. Dus moeten we ergens 100.000 hectare natuur opofferen, bijvoorbeeld Braziliaans regenwoud. Het komt mij eerlijk gezegd voor dat we met E10 benzine het paard achter de wagen spannen.

Vrijwel alle biobrandstoffen worden gemaakt van gewassen die met dat doel verbouwd zijn. Dat is in directie concurrentie met natuur en voedselvoorziening. Ik kom net als Milieudefensie en de Europese Koepel van Wetenschappers tot de conclusie dat biobrandstoffen niet duurzaam zijn, en zelfs helemaal geen CO2 besparen. Hoog tijd om deze controverse op de Haagse en Brusselse agenda te zetten.

“The time has come to say goodbye to single-use plastic”

Een revolutionaire uitspraak van premier Modi van India. Ik ben het lang niet altijd met hem eens, maar nu wel! Van alle verpakkingsmaterialen, koffiebekertjes, wattenstaafjes en boodschappentasjes komt een bepaald gedeelte uiteindelijk in het milieu terecht. Afvalscheiding, recycling en zwerfvuilopruimacties helpen wel, maar nemen het probleem niet weg. Het enige dat echt werkt is al dat plastic niet meer produceren.

Daar komt bij dat plastics van aardolie worden gemaakt. Aardolie als grondstof voor plastic-
fabricage vertegenwoordigt zelfs een significant deel van onze fossiele brandstofconsumptie. Ik vind dat we zo snel mogelijk toe moeten naar een totaalverbod op de productie en het gebruik van alle plastic voor eenmalig gebruik. Dat zal 5-10 jaar vergen, maar het is in mijn ogen de enige toekomstbestendige remedie tegen zwerfvuil, plastic soep en microbolletjes in diereningewanden.

Waarom zijn we in de afgelopen 30 jaar komkommers en paprika’s in plastic gaan wikkelen? Waarom zijn we elk koekje, kaasje en botertje apart gaan verpakken? Waarom hebben we bij een hotelontbijt al gauw meer plastic op ons bord dan voedsel? Laten we daar eens heel anders naar gaan kijken. Ik ben ervan overtuigd dat we dan duurzame alternatieven zullen vinden.

“Er moet nu echt wat gebeuren”

Greta Thunberg is naar New York gezeild, waar maandag de Climate Action Summit wordt gehouden. “Er moet nu echt wat gebeuren”, aldus initiatiefnemer en VN-baas António Guterres. Daar heeft hij gelijk in, want in weerwil van alle klimaatakkoorden heeft de mondiale CO2 uitstoot in 2018 een nieuwe recordhoogte bereikt. We praten er veel over, maar dat leidt nog niet tot effectieve politieke daden en collectieve gedragsverandering.

De wil lijkt er wel te zijn, er wordt komende week zelfs over de hele wereld gestaakt voor het klimaat. Maar als er op 27 september in Den Haag weer een plastic zee achterblijft ben ik daar eerlijk gezegd niet van onder de indruk. Het zou wat zijn als de demonstranten de stad brandschoon zouden achterlaten! Zolang we echter roepen wat anderen moeten doen maar zelf de simpelste milieuzorg achterwege laten vrees ik dat de door Guterres gewenste actie er niet komt.

Komende week verschijnt er een speciaal IPCC-rapport over oceanen en ijskappen. De uitkomsten daarvan zijn voorspelbaar: Het gaat niet goed, en er moet nu echt wat gebeuren. De kans dat New York in die zin iets concreets oplevert wordt klein geacht. Kennelijk is de wil er dan toch niet. Ik denk dat dat komt omdat we niet willen inleveren. En als we niet willen inleveren, willen we in feite geen energietransitie.