Auteursarchief: Maarten van Andel

Willen we wel een energietransitie?

We zijn eraan gewend geraakt dat technologie en overheid al onze problemen oplossen. Zo ook bij de energietransitie. Politiek en bedrijfsleven doen hun uiterste best om dit beeld in stand te houden. Dat vind ik onverstandig, want het creëert de illusie dat we als mensen op deze aarde onverminderd kunnen doorgaan met consumeren. Daardoor staan we met z’n allen naar een keizer zonder kleren te kijken. Overheid en technologie kunnen de energietransitie niet bewerkstelligen.

Dat kunnen alleen wijzelf, door dingen te laten die veel energie vergen. Hard rijden is daar een voorbeeld van. Politiek en bedrijfsleven zijn wel nodig voor effectieve regelgeving, nieuwe technologie en zuiniger producten. Maar zolang wijzelf denken dat we een energietransitie kunnen realiseren zonder offers te brengen komt er naar mijn overtuiging geen energietransitie. Als we geen offers willen brengen willen we in feite geen energietransitie.

Ik denk dat onze eigen psyche, onze drang naar behoeftebevrediging en ons streven om morgen meer te hebben dan vandaag veel grotere obstakels zijn voor een energietransitie dan alle technologie bij elkaar. CO2-reductie zal voor 80% uit ons eigen gedrag moeten komen. Ondersteund door nieuwe technologie en goed beleid.

Is CO2-heffing een moeilijke puzzel?

Het kabinet vindt van wel, aldus het FD. Ik snap dat, want CO2-heffing is een indirecte maatregel met onduidelijke gevolgen. Directe maatregelen zoals een wettelijke emissienorm hebben in de vorige eeuw wel goed gewerkt voor giftige gassen zoals zwaveldioxide en stikstofoxide. CO2 is echter niet giftig, alle planten en dieren ademen het uit. Je kunt de uitstoot ervan dus niet zomaar limiteren.

Wat wel kan is de belangrijkste oorzaak van CO2-emissie limiteren: Energieverbruik. Kleine verbruikers zoals lampen en stofzuigers zijn al wettelijk begrensd. Het is hoog tijd dat we dit ook gaan doen met de belangrijkste grote verbruiker, de auto. Onze EU-politici durven dit nog niet aan vanwege de macht van de autoindustrie, maar het is een kwestie van tijd dat deze even noodzakelijke als effectieve directe maatregel serieus op de politieke agenda komt. Voor alle soorten auto’s, fossiel en elektrisch. Het gaat immers niet om de CO2-uitstoot vàn een auto, maar dóór een auto.

Meer dan 100 pk, harder dan 120, ruim 25.000 verkeersdoden per jaar in de EU, het zijn hardnekkige overblijfselen uit de vorige eeuw. We kunnen naar een toekomst met de helft minder slachtoffers, CO2, fijnstof, lawaai, en nog steeds comfortabel in een uur van Eindhoven naar Utrecht rijden in je eigen auto. Wie wil dat nou niet?

Heeft CO2-opslag zin

CO2-opslag heeft veel weg van vuil onder het tapijt vegen en jezelf dan wijsmaken dat je hebt schoongemaakt. De milieubeweging is er dan ook tegen. Verder vraag ik mij af hoeveel CO2 we dan in de grond willen stoppen, en hoe zich dat verhoudt tot onze uitstoot. Een paar getallen: Nederland stoot jaarlijks ongeveer 160 miljoen ton CO2 uit. In 2030 wil de regering 20 miljoen ton CO2 per jaar in de grond opslaan. Die 20 miljoen ton heeft een volume van ruim 10 miljard kubieke meter.

De huidige aardgaswinning in Groningen van 20 miljard kubieke meter moet naar nul vanwege aardbevingsgevaar. We vinden dus dat miljarden kuubs gas uit de grond halen riskant is. Dan is miljarden kuubs gas in de grond stoppen dat ook. Bovendien is CO2-opslag een lineaire eindige maatregel, en dus niet duurzaam. Ik denk kortom dat de milieubeweging gelijk heeft met haar verzet tegen CO2-opslag in de grond.

CO2-opslag in mineralen zoals olivijn lijkt me nog zinlozer. Daarmee zouden jaarlijks in ons land enkele duizenden tonnen CO2 worden geabsorbeerd. Dat stoten we in Nederland in ongeveer 10 minuten uit, en is vergelijkbaar met het effect van één extra vorstdag per jaar. Laten we zo gauw mogelijk stoppen met het delven, transporteren, verwerken en uitstrooien van olivijn en soortgelijke mineralen.

Draagt een CO2-belasting bij aan CO2-reductie

Het kabinet heeft plotseling besloten van wel. Het lijkt ook logisch, maar dat is het niet. Prijsverhogingen van energie leiden in het algemeen niet tot minder verbruik. Dat komt omdat er geen alternatief product is dat dezelfde functie vervult. Bedrijven zullen een CO2-heffing grotendeels doorberekenen aan hun klanten, aldus het CBS. Uiteindelijk betalen we het als burgers dus zelf, en ik verwacht niet dat het tot een merkbare afname van CO2-uitstoot zal leiden. Dat doen de in 2005 ingevoerde CO2-emissierechten ook niet.

Nederland kan en moet in het Europese energiebeleid wel degelijk het voortouw nemen, met wetenschap, technologie, bestuurskunde en coalitievorming. Ik vind het daarentegen zinloos om voorop te willen lopen met een CO2-belasting voor onze eigen innovatieve industrieën. Dat kost alleen maar geld en werkgelegenheid, zonder meetbaar effect op het klimaat. CO2 kent geen grenzen, en kan dus alleen op EU- en wereldschaal effectief worden aangepakt.

Gelukkig gaat het kabinet de subsidies op elektrische auto’s terugdraaien, en die op woningisolatie verhogen. Laten we de komende tien jaar vooral investeren in energiebesparing, en niet in politiek en commercieel geïnspireerde maatregelen die niet aantoonbaar bijdragen aan CO2 reductie.

Is er straks goedkope schone energie in overvloed?

Wat zou dat mooi zijn, goedkope schone energie in overvloed. Dan hoeven we in de toekomst niks te laten, en kunnen we doorgaan met onze energieverslindende hobby’s. De mijne is skiën, ik ben er verzot op. Maar wat kost deze liefhebberij veel energie. Ik rijd er twee maal duizend kilometer voor, liften hijsen mij de hele dag omhoog, en ik zie overal sneeuwkanonnen, pistewagens en terrassen met infraroodstralers.

Ik realiseer me dan dat al deze luxe niet zonder fossiele brandstoffen kan worden onderhouden. Ik gun iedereen zijn hobby, en ik hoop dat ik nog jaren kan blijven skiën. Laten we ons wel realiseren dat wintersporten, autoracen, pretparken, sportvliegen, reizen, gamen en veel ander tijdverdrijf ontstellend veel energie vergen. Niemand wil het echter opgeven, daarom laten we ons graag vertellen dat er in de toekomst meer dan genoeg schone energie zal zijn.

Toekomstvisioenen van goedkope schone energie in overvloed verwijs ik naar het land der fabelen. Dergelijke utopieën leiden ons af van de noodzaak om energie als een schaars en kostbaar goed te gaan zien dat je niet wilt verspillen. Het zal in de komende 10-20 jaar alleen maar schaarser en kostbaarder worden. Dat is niet erg, zolang we ons ervan bewust zijn en ernaar handelen.

Is kernfusie de energiebron van de toekomst?

ITER aan de Franse Côte d’Azur moet in 2035 de grootste kernfusiereactor ter wereld worden, en de eerste die meer energie produceert dan consumeert. Als dat lukt hebben we misschien de sleutel in handen tot heel veel schone energie. Het zal dan nog zeker tot 2050 duren voordat de eerste kernfusiereactor daadwerkelijk elektriciteit aan het net kan gaan leveren. Ons eigen Eindhovense DIFFER werkt hier hard aan mee.

We hebben echter geen garantie dat het 20 miljard kostende ITER ooit een MegaWatt vermogen zal opleveren. Kernfusie, de energiebron van de zon, is op aarde buitengewoon moeilijk aan de praat te krijgen. Een eerste fusiereactie over vijftien jaar in ITER zal een temperatuur van 150 miljoen graden vergen, tien maal heter dan het binnenste van de zon. Kernfusie verschilt daarmee fundamenteel van kernsplijting, dat we al 65 jaar over de hele wereld toepassen in kerncentrales.

Het is goed dat de internationale gemeenschap samenwerkt in projecten zoals ITER. De potentie van kernfusie is te aanlokkelijk om te negeren. Maar het is ook een ‘long shot’, en veel te onzeker om energie- en klimaatbeleid op te baseren. Ik acht de kans eerlijk gezegd klein dat we het ooit op enige schaal werkend krijgen.

Elektrificatie?

Ons jaarlijkse stroomverbruik zal de komende tien jaar met 65% stijgen, van 120 naar 200 miljard kWu. Dat is het gevolg van een verbod op fossiele auto’s en aardgasverwarming vanaf 2030. Zonder kolen- en kernenergie kan die extra stroom alleen met extra aardgascentrales worden opgewekt. Twee hoogleraren hebben aangetoond dat ons nationale gasgebruik daardoor niet zal afnemen.

Zon- en windenergie groeien niet zo snel, bovendien kunnen we groene stroom nog niet grootschalig opslaan. En als we dat in 2030 wel kunnen, bijvoorbeeld met waterstof, dan moeten we daarbij rekenen op 50% energieverlies. Verder kan ons elektriciteitsnet een veel hogere belasting niet aan, nu al worden groene stroomprojecten tegengehouden vanwege gebrek aan netcapaciteit. Mijn conclusie is dat het huidige beleid van elektrificatie van huisverwarming en wegverkeer een heilloze en peperdure groene illusie is. Huisisolatie, zuiniger auto’s en zuiniger rijden zijn veel effectiever en veel goedkoper.

De Groene Illusie staat sinds een aantal weken in de top-20 van managementboek.nl, en de eerste druk (2000 boeken) is inmiddels verkocht. De tweede druk is zojuist verschenen, en ik hoop dat het inzicht in energietransitie en klimaatdoelstellingen verder toeneemt. Dat is in mijn ogen essentieel voor werkelijke verduurzaming en CO2 reductie.

Klimaatspijbelen?

Ik vind het niet verstandig dat minister Slob zo mild reageert op scholierendemonstraties in schooltijd. Ik vind het ook niet verstandig dat scholen eraan meewerken. Er zijn in ons land vele manieren om je mening te uiten, en daar hoort spijbelen in mijn ogen niet bij. De demonstraties op het Malieveld scheppen ook een ongewenst precedent. Hoe bepaal je wat een goede reden is om de leerplicht te ontduiken? Sympathie voor het onderwerp lijkt me geen goed criterium.

Ik zou scholieren willen oproepen om naast de politiek ook naar zichzelf te kijken, en niet in een slachtofferrol te kruipen. De interesse voor beta-vakken neemt af, en volgens het CBS vertonen jongeren minder milieubewust gedrag dan ouderen. De zo vanzelfsprekend lijkende luxe en technologie om ons heen bestaat bij de gratie van zeer veel energiegebruik. Dat wordt aangedreven door consumentisme en zal tot ver na 2030 fossiele brandstoffen vergen. Jongeren mogen zich realiseren dat er een verband bestaat tussen hun eigen gedrag en CO2 uitstoot.

Scholieren kunnen in de toekomst veel bijdragen aan verduurzaming door beta-profielen te kiezen en zich te verdiepen in natuurkunde, scheikunde en techniek. Daarmee verschaffen ze zichzelf tevens riante mogelijkheden op de arbeidsmarkt, in een wereld waarin technologie steeds dominanter wordt.

Wat is de essentie van het energievraagstuk?

Ik zou momenteel elke dag wel een actuele nieuwsbrief kunnen schrijven. In plaats daarvan wil ik even afstand nemen van de waan van de dag, en stilstaan bij de essentie van het energievraagstuk. Ik onderscheid vier deelvragen:

1) Stijgt de CO2 concentratie en veroorzaakt dat klimaatopwarming?
2) Wordt dit (mede) veroorzaakt door de mens?
3) Wat zijn de consequenties van klimaatopwarming?
4) Wat gaan we daarmee doen in de komende twaalf jaar?

Vraag 1 en 2 vind ik niet zo relevant. Verbranding van kolen, olie en gas leidt naast CO2 ook tot roet, fijnstof en stikstofoxides. Vanuit een vliegtuig zie je de bruine prut in de onderste atmosfeer die we dagelijks inademen. Een kind kan zien dat we serieus moeten minderen met fossiele brandstoffen, ongeacht het precieze antwoord op vraag 1 en 2. Het lijkt me verstandig om aan te nemen dat dat antwoord ‘ja’ is.

Vraag 3 en 4 vind ik veel belangrijker. De consequenties van opwarming worden apocalyptisch voorgespiegeld, maar ik heb daar nog geen deugdelijke wetenschappelijke onderbouwing van gezien. Extreem weer en klimaatverandering zijn van alle tijden. De vraag wat we nu gaan doen moet in het klimaatakkoord worden beantwoord. Dat zal grote invloed hebben op onze samenleving en economie.

Zijn kolencentrales de oplossing?

Vervroegde sluiting van kolencentrales zou de door Urgenda geëiste CO2 reductie kunnen bewerkstelligen. Het voldoet aan de drie criteria van het kabinet: breed draagvlak, financiële haalbaarheid en geen grote offers voor burgers. Verlaging van de maximumsnelheid zou op grond van deze criteria afvallen. We gaan dus liever drie moderne kolencentrales uit 2015 sluiten dan wat minder hard rijden. Begrijpt u het nog?

Beide maatregelen leveren de vereiste 9 miljoen ton CO2 reductie per jaar op. Ik zou zeggen, begin met die lagere maximumsnelheid, want dat kost niks en is meteen effectief. Op de A2 tussen Utrecht en Amsterdam gaat 100 rijden al jaren prima. We kunnen in de toekomst altijd nog besluiten om miljarden geïnstalleerd kapitaal te vernietigen. Het wegvallen van kolenstroom moet dan wel gecompenseerd worden door meer gascentrales en stroomimport. Die gascentrales gaan op Russisch gas draaien, en die stroomimport komt van Franse kerncentrales en Duitse bruinkoolcentrales. Begrijpt u het nog?

Het CBS meldt dat onze nationale CO2 uitstoot in 2017 gelijk was aan die van 1990: 163 miljoen ton (waarvan 35 miljoen ton van het wegverkeer). De officieel gerapporteerde 13% daling van broeikasgassen komt dus niet van CO2, maar van andere broeikasgassen zoals methaan en stikstofoxides. Begrijpt u het nog?